Rzymskie tributum ex censu jako instrument finansowy

Abstract

Współczesne kategorie odnoszące się do danin publicznych bywają często stosowane do opisu zjawisk z okresu antyku. Jest to praktyka o tyle powszechna, co akceptowalna i w pewnym sensie nieunikniona. Może być stosowana jako wstęp do dalszych analiz, ułatwia bowiem komunikację. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z ryzyka anachronizmu, jakie ze sobą niesie. Pamiętając o tych zastrzeżeniach, rzymskie tributum ex censu (tributum civium Romanorum) – obywatelską daninę o charakterze nadzwyczajnym – należy traktować w kategoriach instrumentu finansowego. Z dzisiejszego punktu widzenia nie spełnia ona kryteriów podatku. Była pobierana od obywateli z przeznaczeniem na sfinansowanie działań wojennych, w szczególności wypłatę żołdu i tylko wtedy, gdy stan finansów publicznych tego wymagał. Była to zatem przymusowa inwestycja w wojnę, która się zwraca albo nie, a to w zależności od losów wojny. Źródła zawierają wzmianki o dokonywaniu zwrotu poniesionych nakładów po zwycięskich kampaniach. Nie ulega wątpliwości, że bez zastosowania tego albo podobnego instrumentu pierwsze podboje Rzymian nie byłyby możliwe.